Chưa có bằng chứng cho thấy giấc mơ tự gây ra sóng thần rồi hóa thành chim để thoát thân mang một ý nghĩa cố định, đúng với tất cả mọi người. Chỉ riêng diễn biến ấy không đủ cơ sở khoa học để kết luận rằng bạn muốn phá hủy điều gì, đang khao khát tự do hay được báo trước về một thảm họa. Nghiên cứu về giấc mơ có thể gợi mở mối liên hệ với trải nghiệm và cảm xúc hằng ngày, nhưng không phải công cụ giải mã chính xác từng giấc mơ.
Sóng thần đang ập vào bờ. Không hiểu vì sao, trong mơ, chính bạn là người gây ra nó. Bạn chạy lên núi mà nước vẫn đuổi tới. Rồi đột nhiên, bạn hóa thành chim và bay được. Đến lúc tỉnh dậy, câu hỏi còn lại là: “Mình tự gây ra, rồi lại phải tự chạy trốn sao?”
Sóng thần ngoài đời là một thảm họa nghiêm trọng. Nhưng xét riêng cốt truyện trong mơ, một người vừa tạo ra nguy hiểm, vừa bị nó đuổi theo, rồi lại bay lên trời để thoát thân quả là phải đóng nhiều vai. Ta có thể giữ nguyên sự kỳ lạ đó, đồng thời phân biệt điều nghiên cứu cho phép nói với cách đọc một câu chuyện.
Gây ra sóng thần trong mơ có phải là muốn phá hủy điều gì?
Không thể xác định mong muốn hay tính cách ngoài đời chỉ từ việc một người gây ra thảm họa trong mơ. Bạn không cần coi hành động của “mình trong mơ” là ý định của mình khi tỉnh.
Nếu đọc như một câu chuyện, có thể có cách hiểu: “Mình muốn thay đổi tất cả, nhưng lại sợ hậu quả.” Cách hiểu ấy chỉ có thể hữu ích khi chính người nằm mơ nhìn lại cảm xúc hiện tại và thực sự thấy phù hợp. Đọc được một lời diễn giải không có nghĩa là bạn phải đi tìm một ham muốn phá hủy được cho là đang ẩn giấu.
Gán “sóng thần” với “gánh nặng công việc”, hoặc “mình gây ra” với “cảm giác tội lỗi”, là cách coi mỗi hình ảnh như một mật mã có sẵn đáp án. Đó chưa phải lời giải thích đã chứng minh được nguyên nhân của giấc mơ này. Một cách hiểu nghe hợp lý và một sự thật đã được kiểm chứng cần được tách biệt.
Nước đuổi tới tận núi, nhưng hóa thành chim thì bay thoát
Điểm đáng chú ý không chỉ nằm ở hai hình ảnh sóng thần và con chim, mà còn ở việc quy tắc thoát hiểm thay đổi giữa chừng. Ban đầu, bạn phải đi bộ lên nơi cao. Khi cách ấy không còn hiệu quả, khả năng bay bất ngờ xuất hiện.
Giống như một bộ phim thảm họa chuyển sang truyện kỳ ảo về biến hình ngay giữa câu chuyện. Nhìn theo cách này, ta vẫn có thể nói vì sao giấc mơ gây ấn tượng mà không cần một đáp án kiểu từ điển rằng “chim luôn tượng trưng cho tự do”.
Tuy nhiên, đây là nhận xét về cốt truyện, không phải bằng chứng rằng não đã đưa con chim vào để giải quyết vấn đề. “Mình nhẹ nhõm vì bay được” và “lên trời rồi mình vẫn sợ” cũng để lại cảm giác khác nhau. Chỉ việc hóa thành chim chưa đủ để kết luận rằng người mơ đã thấy được giải thoát.
Nghiên cứu về giấc mơ giải thích được đến đâu?
Lý thuyết mô phỏng mối đe dọa đề xuất rằng giấc mơ có thể mô phỏng việc đối phó với nguy hiểm. Trong nghiên cứu năm 2005, Valli và cộng sự so sánh những bản kể lại giấc mơ của các nhóm trẻ em có hoàn cảnh trải nghiệm khác nhau, trong đó có trẻ em người Kurd từng trải qua sang chấn nghiêm trọng. Họ tìm hiểu mối liên hệ giữa trải nghiệm bị đe dọa ngoài đời và các mối đe dọa trong mơ. Kết quả ủng hộ một phần dự đoán của lý thuyết này. [1]
Đó là gợi ý rằng trải nghiệm thực tế có thể liên quan đến nội dung giấc mơ. Nhưng từ việc so sánh những bản kể lại, ta không thể kết luận rằng “mọi giấc mơ đều là diễn tập thoát hiểm” hay “người mơ thấy sóng thần này chắc chắn có sang chấn”. Nghiên cứu ấy cũng không phải bài kiểm tra để xác định ý nghĩa của một giấc mơ cụ thể ở người lớn.
Bài tổng quan năm 2019 của Scarpelli và cộng sự tập hợp các nghiên cứu về giấc mơ, giấc ngủ, trí nhớ và cảm xúc. [2] Nghiên cứu quá trình xử lý cảm xúc khi ngủ vẫn khác với việc chuyển một cảnh trong mơ thành kết luận về tâm lý của người nằm mơ. Hiểu một số hoạt động diễn ra khi ngủ không đồng nghĩa với việc xác định được ý nghĩa riêng của sóng thần hay con chim.
Có thể chỉ cần để ngỏ khả năng rằng một trải nghiệm gần đây nào đó có liên quan. Không tìm ra nguyên nhân không có nghĩa là bạn đã thất bại trong việc hiểu giấc mơ.
Nếu muốn nhìn lại, hãy ghi cảm xúc thay vì giải mã hình ảnh
Nếu đó chỉ là một giấc mơ kỳ lạ và không làm ảnh hưởng đến giấc ngủ hay sinh hoạt ban ngày, bạn không cần cố hoàn thiện một lời giải thích. Dừng ở câu “cốt truyện thật khó tin” cũng được.
Nếu muốn nghĩ thêm một chút, bạn có thể ghi ngắn gọn để tách những gì xảy ra trong mơ khỏi cảm nhận của mình. Đây là một gợi ý để tự nhìn lại, không phải bài kiểm tra chẩn đoán:
- Chuyện đã xảy ra: mình gây ra sóng thần, chạy lên núi, rồi hóa thành chim
- Cảm xúc lúc đó: sợ hãi, bất ngờ, tội lỗi, nhẹ nhõm, hoặc chỉ những cảm xúc mình thực sự còn nhớ
- Ảnh hưởng sau khi tỉnh: nhanh chóng quên đi, không ngủ lại được, hoặc vẫn bận tâm trong ngày
Thay vì đặt sẵn kết luận “hóa thành chim nghĩa là mình muốn tự do”, chỉ cần ghi những gì còn nhớ. Nếu việc nhớ lại khiến bạn khổ sở hơn, không cần ép mình tiếp tục viết.
Nếu ác mộng lặp lại và gây khổ sở, hãy xem ảnh hưởng đến giấc ngủ
Ác mộng tái diễn, sợ đi ngủ, khó ngủ lại, hoặc cảm giác khổ sở và trở ngại đáng kể trong sinh hoạt ban ngày đều là những lý do để trao đổi với nhân viên y tế. Kể rõ những ảnh hưởng ấy hữu ích hơn việc đánh giá cốt truyện kỳ lạ đến mức nào.
Trong bản tuyên bố quan điểm năm 2018 về điều trị ở người lớn, American Academy of Sleep Medicine (AASM) khuyến nghị liệu pháp diễn tập hình ảnh, hay imagery rehearsal therapy, cho rối loạn ác mộng và ác mộng liên quan đến rối loạn căng thẳng sau sang chấn (PTSD). [3][4] Phương pháp này bao gồm viết lại giấc mơ gây khổ sở thành một câu chuyện tạo cảm giác an toàn hơn, rồi hình dung cảnh mới khi đang thức.
Chẳng hạn, đổi đoạn kết thành “con chim đáp xuống một nơi an toàn và giấc mơ kết thúc” là một ví dụ để dễ hình dung phương pháp. Điều đó không có nghĩa chỉ cần sửa một câu là chắc chắn cải thiện. Liệu pháp có phù hợp hay không và nên thực hiện thế nào còn tùy từng tình huống. Nếu giấc mơ gây khổ sở dữ dội hoặc liên quan đến sang chấn, nên trao đổi với nhân viên y tế thay vì cố tự mình tái hiện các cảnh ấy nhiều lần.
Một giấc mơ kỳ lạ không cần trở thành phán quyết về bạn
Mơ thấy mình gây ra sóng thần rồi hóa thành chim để thoát thân không cho phép xác định chính xác những gì sâu kín trong tâm trí. Nếu nhìn như một câu chuyện, diễn biến quả thật bất ngờ: người tạo ra nguy hiểm trở thành người chạy trốn, rồi đến cả cách trốn thoát cũng thay đổi. Ta có thể thấy tình tiết ấy thú vị mà không khẳng định một ý nghĩa khoa học chắc chắn.
Nếu vẫn bận tâm, hãy chú ý đến cảm xúc bạn nhớ được và ảnh hưởng của giấc mơ đến giấc ngủ, sinh hoạt sau khi tỉnh. Không tìm được ý nghĩa cũng không sao. Được ngủ yên trong đời thực quan trọng hơn việc giải được câu đố vì sao mình bay được trong mơ.
- Valli, K., et al. (2005). The threat simulation theory of the evolutionary function of dreaming: Evidence from dreams of traumatized children. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/15766897/
- Scarpelli, S., et al. (2019). The Functional Role of Dreaming in Emotional Processes. https://www.frontiersin.org/journals/psychology/articles/10.3389/fpsyg.2019.00459/full
- Morgenthaler, T. I., et al. (2018). Position Paper for the Treatment of Nightmare Disorder in Adults: An American Academy of Sleep Medicine Position Paper. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/29852917/
- American Academy of Sleep Medicine (2018). New position paper recommends treatment options for nightmare disorder in adults. https://aasm.org/new-position-paper-recommends-treatment-options-for-nightmare-disorder-in-adults/
