Đang là ngày nghỉ, vậy mà chỉ bấm nút máy giặt cũng thấy khó nhọc. Bạn chẳng muốn mở tin nhắn công việc, ngay cả những video từng yêu thích cũng không còn hấp dẫn. Những lúc ấy, ý nghĩ “Cơ thể đang nhắc mình nghỉ ngơi” có thể giúp bạn nhẹ lòng đôi chút.
Nhưng có thể tin vào cách giải thích đó đến đâu? “Bây giờ mình nên nghỉ” khác rất xa với “Cứ nghỉ là sẽ khỏi”. Bài viết này dùng hình ảnh chiếc phanh để nói về những phản ứng khiến ta giảm hoạt động, đồng thời phân biệt tâm trạng xuống dốc trong đời thường với những tình trạng nên tìm đến hỗ trợ y tế.
Hình ảnh chiếc phanh có thể giúp ích khi nào?
Tiếp tục một công việc khó sau đêm thức trắng. Cố hoàn thành mọi lịch hẹn dù đang sốt. Vẫn lặp lại một cách làm không hiệu quả khi đã mệt lả. Trong những tình huống như vậy, hình ảnh chiếc phanh có thể giúp ta nghĩ: “Hôm nay mình cần đổi khối lượng việc hoặc cách làm.”
Chẳng hạn, nếu đọc sai bản đồ và đang đi đường vòng, tốt hơn là dừng lại trước khi cố bước nhanh hơn. Trong công việc cũng vậy, đôi khi làm rõ “Tài liệu này phục vụ quyết định nào?” giúp tiến triển hơn là viết thêm mười trang. Điều được xem xét ở đây là mức độ cố gắng và những điều kiện đi kèm.
Tuy nhiên, tâm trạng xuống dốc chưa chắc là một chỉ dẫn đúng đắn rằng bạn nên từ bỏ cách làm hiện tại. Phép ví von có thể hỗ trợ suy nghĩ, nhưng không phải một phép kiểm tra để tìm ra nguyên nhân. Bạn cũng không cần vội kết luận: “Mình chẳng có động lực, vậy chắc công việc này không hợp với mình.”
Câu “tôi thấy hơi trầm cảm” có thể bao hàm nhiều trạng thái khác nhau
Buồn ngủ, mệt mỏi, buồn bã, chẳng còn thấy điều gì vui. Trong đời thường, đôi khi người ta gộp những cảm giác đó vào câu “tôi thấy hơi trầm cảm”. Dù cảm nhận có nét giống nhau, nguyên nhân phía sau và sự hỗ trợ cần thiết có thể rất khác.
Viện Sức khỏe Tâm thần Quốc gia Hoa Kỳ (NIMH) phân biệt tâm trạng buồn chán nhất thời với bệnh trầm cảm. Với trầm cảm, ngoài thay đổi về tâm trạng và hứng thú, giấc ngủ, cảm giác thèm ăn và khả năng tập trung cũng có thể bị ảnh hưởng, gây trở ngại cho cuộc sống. Các yếu tố di truyền, sinh học, môi trường và tâm lý đều có vai trò, nên không thể quy về một nguyên nhân duy nhất.[1]
Việc đã trải qua một chuyện đau buồn không loại trừ khả năng mắc bệnh. Ngược lại, không tìm thấy lý do rõ ràng cũng chẳng có nghĩa là một người đang lười biếng. Bạn có thể vừa tìm một cách lý giải thỏa đáng, vừa nhận sự giúp đỡ.
Nghiên cứu cũng cho thấy tình trạng cơ thể có thể ảnh hưởng đến tâm trạng
Khó tách biệt hoàn toàn thể trạng và tâm trạng. Một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng năm 2010 trên 39 người trưởng thành khỏe mạnh đã xem xét tâm trạng và cảm giác kết nối với người khác sau khi họ được dùng một chất gây phản ứng viêm. So với giả dược, tâm trạng buồn chán và cảm giác xa cách với người khác đều tăng lên.[2]
Kết quả này nói về một thay đổi diễn ra trong thời gian ngắn, được tạo ra trong phòng thí nghiệm. Nó không xác định nguyên nhân của cảm giác uể oải hằng ngày, cũng không giải thích toàn bộ bệnh trầm cảm bằng tình trạng viêm. Càng không thể xem đây là bằng chứng rằng mọi triệu chứng đều có mục đích bảo vệ cơ thể.
Điều có thể rút ra là tâm trạng không chỉ được quyết định bởi ý chí mạnh hay yếu. Nghỉ ngơi khi bị cảm lạnh và điều trị những triệu chứng trầm cảm kéo dài là hai vấn đề khác nhau, dù đôi khi được nói đến bằng những từ ngữ tương tự.
Gọi đây là “cơ chế sinh tồn” là một bước suy diễn quá xa
“Giảm hoạt động giúp tránh hao tổn sức lực vô ích.” Ý tưởng này khá dễ hiểu. Nhưng từ việc nghỉ ngơi có ích trong một số hoàn cảnh, ta chưa thể đi thẳng đến lời giải thích về tiến hóa rằng trầm cảm là một cơ chế sẵn có để hạn chế tổn thất và giúp con người sống sót.
Để làm rõ, hãy tách thành ba câu hỏi. Có những tình huống mà nghỉ ngơi giúp ích không? Các triệu chứng hiện tại bắt nguồn từ đâu? Những triệu chứng ấy được duy trì trong quá trình tiến hóa nhằm mục đích gì? Mỗi câu hỏi cần loại bằng chứng riêng. Đồng ý với câu đầu tiên chưa có nghĩa là đã trả lời được hai câu còn lại.
Vì vậy, nếu dùng hình ảnh chiếc phanh, hãy coi đó là một gợi ý để xem lại gánh nặng hiện tại. Dù không tìm thấy một chức năng nào cho nỗi khổ của mình, bạn vẫn xứng đáng được chăm sóc. Cũng không nên dùng cách ví von này để khuyên người có triệu chứng nặng cố chịu đựng vì “cơ thể đang bảo vệ bạn mà”.
Khi muốn nghỉ mà chưa thể nghỉ, hãy tìm phần có thể thay đổi
Hạn chót, thu nhập, việc nhà. Có những điều kiện không thể thay đổi ngay, dù bạn đã thấy rõ sức ép của chúng. Chỉ được khuyên “Thay đổi môi trường đi” đôi khi vẫn chưa giúp bạn biết nên bước tiếp thế nào.
Hãy hình dung một ngày bạn loay hoay với tài liệu từ sáng mà chẳng tiến triển. Thay vì dừng ở kết luận “Hôm nay mình không làm nổi gì cả”, bạn có thể hỏi lại xem người nhận cần bản hoàn chỉnh hay trước mắt chỉ cần những vấn đề chính. Nếu có thể điều chỉnh yêu cầu, hãy giảm khối lượng việc. Nếu ngay cả việc hỏi lại cũng vượt quá sức, bạn có thể nhờ ai đó giúp nói rằng: “Hiện giờ tôi đang khó tiếp tục công việc này.”
Mục đích của ví dụ này không phải là duy trì năng suất dù đang không khỏe, mà là làm rõ từng phần gánh nặng và sự giúp đỡ: bớt một phần công việc, hoãn một lịch hẹn, nhờ chuẩn bị bữa ăn hoặc nhờ hỗ trợ đặt lịch khám. Những điều kiện khó thay đổi không nên bị tính thành lỗi thiếu cố gắng của bạn.
Nếu môi trường có nguy hiểm hoặc hành vi quấy rối, hãy ưu tiên bảo đảm an toàn và liên hệ nơi hỗ trợ phù hợp, thay vì chỉ thay đổi cách nghĩ. Bạn không cần vội đưa ra quyết định lớn một mình. Sự hỗ trợ có thể giúp bạn có thêm lựa chọn.
Khi tìm sự hỗ trợ, hãy kể điều đang xảy ra trước khi tìm nguyên nhân
Bạn không cần chuẩn bị một lời giải thích thật trọn vẹn để nói chuyện với nhân viên y tế. Có thể bắt đầu từ: khó khăn xuất hiện khi nào, việc gì đang khó, và khó đến mức nào. Nếu muốn ghi lại, những chi tiết như dưới đây là đủ.
- Từ khi nào: Từ đầu tuần trước, buổi sáng đặc biệt khó khăn với tôi.
- Điều gì đã thay đổi: Tôi ngủ không sâu. Chuẩn bị bữa ăn trở nên khó khăn. Những điều mình thích cũng chẳng còn khiến tôi háo hức.
- Ảnh hưởng đến cuộc sống: Tôi không trả lời nổi tin nhắn công việc. Việc nhà cứ dồn lại.
- Sự giúp đỡ tôi cần lúc này: Tôi muốn có người ở bên khi gọi điện đặt lịch khám. Tôi muốn nhờ ai đó làm thay một việc trong tuần này.
Đây là ví dụ về cách mô tả tình trạng, không phải bảng kiểm chẩn đoán. Bạn vẫn có thể tìm sự hỗ trợ mà không cần điền đủ mọi mục hay ghi chép đều đặn mỗi ngày. Bệnh lý cơ thể và tác động của thuốc cũng có thể gây ra những triệu chứng tương tự, nên khi thăm khám, nhân viên y tế sẽ xem xét cả những khả năng đó.[1]
Tâm trạng buồn chán hoặc mất hứng thú diễn ra gần như hằng ngày trong ít nhất 2 tuần là một dấu mốc quan trọng khi đánh giá trầm cảm. Tuy vậy, 2 tuần không phải khoảng thời gian phải chờ trước khi được tìm sự giúp đỡ. Nếu bạn rất khổ sở, khó xoay xở với cuộc sống hoặc thấy tình trạng đang nặng lên, hãy tìm đến nhân viên y tế sớm hơn. Trầm cảm có những phương pháp điều trị như trị liệu tâm lý và thuốc, được lựa chọn tùy theo tình trạng của từng người.[1]
Nếu ngay lúc này bạn cảm thấy có thể làm hại bản thân hoặc không giữ được an toàn cho mình, hãy liên hệ người ở gần hoặc dịch vụ cấp cứu tại địa phương. Việc đó cần được ưu tiên trước khi làm rõ triệu chứng đã kéo dài bao lâu hay bắt nguồn từ đâu. Bạn không cần tự xoay xở một mình để giữ an toàn.
Không cần một mình tìm hiểu rồi sửa chữa chiếc phanh
Thay vì tự nhủ “Phải cố gắng hơn”, hãy thử hỏi “Có phần gánh nặng nào mình có thể giảm bớt không?” Hình ảnh chiếc phanh có thể giúp tạo ra thay đổi ấy. Bạn không cần gánh thêm nhiệm vụ giải mã đúng ý nghĩa của triệu chứng để rồi tự mình hồi phục.
Vào những ngày chỉ bấm nút máy giặt cũng thấy khó nhọc, nhờ người giặt giúp, giảm bớt lịch hẹn hay đi khám đều là những lựa chọn. Thay vì phải giải thích hoàn hảo vì sao mình đang khựng lại, bạn có thể bắt đầu từ việc bớt một gánh nặng hôm nay và tìm đến sự giúp đỡ cần thiết.
[1] Viện Sức khỏe Tâm thần Quốc gia Hoa Kỳ (NIMH), “Depression”. Tài liệu chính thức về triệu chứng, chẩn đoán, tìm kiếm sự hỗ trợ và điều trị. https://www.nimh.nih.gov/health/publications/depression
[2] Eisenberger NI và cộng sự (2010). Nghiên cứu gốc trên người trưởng thành khỏe mạnh về tác động của kích thích gây viêm đến tâm trạng và cảm giác xa cách với người khác. https://doi.org/10.1016/j.bbi.2009.12.009
