“Tôi để lại hết rồi về nhé” nghe ngầu một cách kỳ lạ
Mọi chuyện bắt đầu từ một câu ai đó nói ở công ty.
“Tôi để lại hết rồi về nhé.”
Xét nghĩa thôi thì đây là lời nói bình thường lúc tan làm. Để công việc và đồ đạc lại, những gì chưa xong cũng tạm gác đó rồi về. Nhưng nếu chỉ nghe nửa đầu, “tôi để lại hết”, bỗng nhiên lại thấy như đang ở chương cuối của một câu chuyện.
Quá khứ, ân oán, thắng thua, đồng đội, trách nhiệm, chiến trường. Nhân vật chính bỏ những thứ ấy lại sau lưng, một mình bước tiếp. Trí tưởng tượng vừa sắp đi xa đến đó thì “rồi về nhé” xuất hiện. Bỗng thành văn phòng. Bỗng đến giờ tan làm. Lại quay về thế giới của câu “mọi người vất vả rồi”. Mình thấy buồn cười ở cú rơi ấy.
Mình cũng thích câu “Ma Vương đóng phí hội cư dân” vì lý do tương tự. Một kẻ trông như sắp hủy diệt thế giới bỗng bước vào sinh hoạt xóm giềng. Vì sao kiểu kết hợp này lại đem đến cả cảm giác ngầu lẫn buồn cười?
Ở đây, hãy thử nhìn xem câu nói khiến ta chờ đợi cảnh gì, rồi cuối cùng đáp xuống cảnh nào. Cách phân loại và tạo câu trong bài là góc nhìn riêng của mình, không phải quy luật bảo đảm gây cười. Ngoài câu nói ở công ty lúc mở đầu, các đoạn đối thoại và hiện tượng lạ đều là ví dụ hư cấu, được phân biệt với tên trò chơi và quái vật có thật trong trò chơi.
Thay vì xếp hạng từ ngữ, hãy nhìn thế giới chúng gợi ra
Mỗi từ lại gợi lên một thế giới hơi khác. Trong bài này, mình muốn tạm chia chúng vào ba chiếc hộp để dễ suy nghĩ.
- Từ gợi thần thoại hoặc trận chiến cuối cùng: thế giới, vận mệnh, cái chết, bóng đêm, thần linh, thời đại, huyết thống, nhân quả, quy luật vạn vật, hồi kết, tất cả, không chừa thứ gì
- Từ gợi câu chuyện của một con người: ký ức, lời hứa, tội lỗi, tên gọi, nỗi đau, giấc mơ, bóng lưng, thành phố, gia tộc, nơi để trở về
- Từ gợi sinh hoạt và công việc: kiểm tra, chia sẻ, Excel, PDF, họp, giờ tan làm, trả lại để sửa, gia đình, giấy tờ, trường học, phí hội cư dân
“Chặt đứt vận mệnh” gợi một câu chuyện lớn. “Gánh lấy lời hứa” hay “giành lại tên mình” gợi cuộc đời người ấy đã trải qua. Còn “kiểm tra giấy tờ” và “chia sẻ trong cuộc họp” đưa ta đến một cảnh làm việc.
Từ ngữ đời thường không có giá trị thấp hơn, và một từ cũng không ở mãi trong cùng một hộp. Bản tin vẫn dùng từ “thế giới”, còn “gia đình” có thể là trung tâm của một câu chuyện hoành tráng. Các tên gọi “tầng trên, tầng giữa, tầng dưới” trong ý tưởng ban đầu chỉ để phân biệt quy mô của cảnh được hình dung.
Điều thú vị là khi trộn từ trong các hộp ấy, cảnh trong đầu cũng chuyển động.
Xếp những từ hùng tráng cạnh nhau, ta đến gần thần thoại
“Trả mọi thứ về hư vô”, “khiến thế giới đông cứng”, “chặt đứt vận mệnh”, “khép lại một thời đại”. Đặt cạnh nhau là đã thấy thấp thoáng trận chiến cuối cùng.
Nhưng không phải cứ nhồi được bao nhiêu thì nhồi bấy nhiêu. Chẳng hạn, nếu viết “thực thể hồi kết dẫn dắt toàn thể vạn vật đến sự diệt tận bất khả nghịch”, mình phải bắt đầu gỡ từng thuật ngữ trước khi hình dung được chuyện gì đang xảy ra. Có tác phẩm hợp với lối nói này, cũng có độc giả thích nó. Điều quan trọng là có một đầu mối để người đọc bước vào hay không.
Đó là điểm mình thích ở tên “悉くを殲ぼすネルギガンテ” trong Monster Hunter: World – Iceborne. Tên này đọc là “ことごとくをほろぼすネルギガンテ”, phiên âm kotogotoku o horobosu Nerugigante; có thể giải nghĩa là “Nergigante, kẻ hủy diệt tất cả”, chứ đây không phải một tên tiếng Việt chính thức được xác nhận. “悉く” nghĩa là tất cả, không chừa lại thứ gì. “殲ぼす”, đọc là horobosu, là động từ khiến ta hình dung được thực thể ấy làm gì.
Không phải ai nhìn lần đầu cũng đọc được tên này. Nhưng khi biết cách đọc và nghĩa, ta thấy hành động hiện ra phía sau những chữ nặng sức gợi. Đây là chuyện mình đón nhận cái tên ra sao, chứ chưa có phép đo nào tìm ra tỷ lệ tối ưu giữa độ khó và độ dễ hiểu.
Mở đầu hùng tráng, rồi đi về kiểm tra và chia sẻ
Tiếp theo, thử nối cùng kiểu mở đầu ấy với công việc.
- Kiểm tra tất cả
- Chia sẻ tất cả
- Đưa tất cả vào Excel
- Sếp trả lại bắt sửa, không chừa thứ gì
- Tạm mang vận mệnh về xem xét thêm
Trong cấu trúc tiếng Nhật gốc, “全てを” (tất cả), “悉くを” (không chừa thứ gì) hoặc “運命を” (vận mệnh) đứng trước, khiến ta có cảm giác sắp xảy ra chuyện lớn. Động từ hoặc phần câu theo sau mới đưa ta đến kiểm tra, chia sẻ, bảng tính, làm lại thủ tục phê duyệt và bàn bạc trong công ty. Đây là mô tả thứ tự từ của tiếng Nhật; các ví dụ tiếng Việt bên trên đã được sắp lại cho tự nhiên nên không giữ nguyên thứ tự ấy. Với mình, chính kiểu chuyển cảnh này đưa sân khấu trong đầu từ thần thoại sang nghiệp vụ.
“Tôi để lại hết rồi về nhé” cũng vậy. Trí tưởng tượng mở rộng ở nửa đầu được lời báo tan làm ở nửa sau kéo về đời thường. Mình cảm thấy hiệu quả nằm ở chỗ đưa người đọc đi xa đến đâu rồi kéo về đâu, hơn là bản thân nửa đầu đã đặc biệt buồn cười.
Trong bài này, mình tạm gọi kiểu hài hước vui ở cách ráp câu và chuyển cảnh như thế là “trò đùa cấu trúc”. Đây không phải tên một phân loại học thuật riêng.
Động từ công sở cũng hóa thành chuyện thần linh khi đổi đối tượng
Ta cũng có thể ghép theo chiều ngược lại. “Phê duyệt”, “quản lý”, “kiểm kê”, “trả lại để sửa” và “sắp xếp” đều là những từ quen tai ở chỗ làm. Vậy mà chỉ cần đổi thứ chúng xử lý, khung cảnh đã khác.
- Thần đã phê duyệt sự diệt vong
- Kẻ quản lý cái chết
- Kiểm kê ký ức
- Trả vận mệnh lại để sửa
- Sắp xếp những mâu thuẫn của thế giới
“Phê duyệt tất cả” khiến mình nghĩ đến trưởng phòng ký quyết định. “Thần đã phê duyệt sự diệt vong” lại khiến ta thấy dường như tận thế cũng có thủ tục, và có một thực thể đủ quyền cho phép nó xảy ra.
Ấn tượng ngầu không chỉ do động từ quyết định; nó thay đổi theo thứ mà động từ tác động vào. “Kiểm kê ký ức” có thể là một lần lặng lẽ nhìn lại đời mình, cũng có thể vẽ ra nhân vật đáng ngại chuyên đếm và quản lý ký ức. Thêm ngữ cảnh trước sau, cùng một cách nói có thể mở sang câu chuyện khác.
Khi “chỉ một phần” của nơi quen thuộc thay đổi, cảm giác rợn người xuất hiện
Không cần đẩy quy mô lên tối đa mới tạo được chuyện lạ.
- Khiến một phần Shibuya đông cứng
- Chỉ tầng ba tòa nhà trường cũ là bình minh không đến
- Một góc thành phố chìm vào im lặng
- Một phần thư mục dùng chung biến mất vào màn đêm
- Chỉ một góc phòng họp vẫn còn là hôm qua
Shibuya, một khu phố ở Tokyo; tòa nhà trường học, thư mục, phòng họp. Một thay đổi không thể giải thích hết chen vào những nơi ta hình dung được. “Khiến thế giới đông cứng” gợi sức mạnh của một kẻ thù tầm cỡ, còn “chỉ một phần Shibuya” khiến mình thắc mắc: tại sao đúng phạm vi ấy?
Đến đâu thì còn bình thường, từ đâu trở đi thì khác? Càng hình dung được ranh giới, mình càng thấy nó gần và rợn người. Cũng có thể viết “chỉ đồng hồ phòng nghỉ vẫn chỉ vào hôm qua” hay “chỉ tầng ba tòa nhà trường cũ vẫn còn là mùa hè”.
Không có thứ bậc cố định rằng “tất cả” là mạnh, “một phần” là yếu. Chọn thế nào còn tùy mình muốn dùng sự rộng lớn để áp đảo, hay để lại một bí ẩn nhỏ ngay ở nơi gần gũi.
Ma Vương đóng phí hội cư dân, và sinh hoạt sau đó cũng hiện ra
“Ma Vương đóng phí hội cư dân.”
Chủ ngữ là Ma Vương. Hành động là đóng tiền. Khoản đóng là phí hội cư dân. Ngắn, rõ hành động, ít giải thích. Vậy mà sau đó lại nảy ra đủ câu hỏi.
Tại sao Ma Vương tham gia hội cư dân? Ai đến thu tiền? Lâu đài Ma Vương cũng thuộc khu ấy à? Tờ thông báo chuyền từ nhà này sang nhà khác có đến nơi không? Có phiên trực lo việc rác không? Có tham gia dọn vệ sinh khu phố không?
Hội cư dân ở đây là 町内会, chōnaikai của Nhật: một hội tự nguyện do người sống cùng khu vực lập nên. Khoản phí dùng để hỗ trợ hoạt động của hội. Ví dụ hư cấu này không nói về thứ thuế bắt buộc với mọi người bất kể sống ở đâu, cũng không mặc nhiên đồng nhất hội ấy với tổ dân phố ở Việt Nam hay phí quản lý chung cư.
Có khi người đến thu hội phí lại khiến cuộc nói chuyện tiến triển hơn cả dũng sĩ đến đánh bại Ma Vương.
Ma Vương: “Ta sẽ hủy diệt thế giới.”
Chủ tịch hội cư dân: “Trước đó, xin đóng hội phí hằng năm đã.”
Ma Vương: “Vâng.”
Vừa tuyên bố tận thế, nhưng trước tiên vẫn là tiền năm nay. Mình thích chỗ câu chuyện không chỉ làm Ma Vương yếu đi, mà còn khiến ta nghĩ: “À, người này cũng có quan hệ xóm giềng cơ đấy.”
Cùng khuôn ấy, ta có thể viết “Tử thần quên phiên trực lo việc rác”, “Thần linh làm thành viên ban quản trị tòa nhà”, “Cổ long tham gia đợt dọn vệ sinh của hội cư dân”. “Trùm cuối cãi nhau vì phí gia hạn hợp đồng thuê” hay “Kẻ thù tầm thần thoại kinh doanh căn hộ” lại gợi những chuyện sinh hoạt khác. Tất cả đều là cảnh hư cấu, không phải ai cũng thấy buồn cười như nhau. Nhưng đặt tầm vóc của danh hiệu cạnh sự gần gũi của việc phải làm thì lại muốn nghĩ tiếp câu chuyện.
Kéo về đời sống gần gũi không có nghĩa là chuyện gì cũng gây cười
Thử xét cách chơi chữ không phải tên chính thức: “家庭を討ち滅ぼすネルギガンテ”, tức “Nergigante, kẻ hủy diệt tổ ấm”. Động từ “hủy diệt” và tên quái vật khổng lồ bỗng nối với “tổ ấm”. Sự kết hợp này đưa trí tưởng tượng từ trận chiến lớn về phòng khách hoặc chuyện tiền nong trong nhà.
Nhưng không thể khẳng định câu ấy luôn “buồn cười”. Người này có thể đọc nó như biệt danh phóng đại của quái vật hư cấu, người khác lại nhớ đến chuyện đau lòng trong gia đình thật. Nếu đổi thành “Ma Vương phá nát gia đình”, sự gần gũi với đời sống có thể dẫn đến nỗi đau nhiều hơn tiếng cười.
Đổi đối tượng thì hướng liên tưởng cũng đổi. “Tiêu diệt cả gia tộc” gợi truyện báo thù, “chặt đứt huyết thống” gợi lịch sử dài hoặc ân oán, “cướp đi nơi để trở về” đưa sự chú ý đến chốn thuộc về đã mất. Đây không phải những cách nói đồng nghĩa, cũng không phải ranh giới để biết nói câu nào thì chẳng ai tổn thương. Chúng là ví dụ để so xem mỗi cách dùng từ khiến ta hình dung điều gì.
Ngay cả chuyện đùa về hội phí cũng được đón nhận khác nhau tùy người và hoàn cảnh. Khi đưa câu nói về đời thường, mình muốn nghĩ xa hơn “gần gũi thì chắc sẽ buồn cười”: với ai, nó sẽ trở thành cảnh gì?
“差し戻す” và “差し返す”: một chữ đổi, khung cảnh chuyển
“悉くを差し戻す上司”: Sếp trả lại bắt sửa, không chừa thứ gì.
“悉くを差し返すランサー”: Chiến binh dùng thương đáp trả mọi đòn đánh.
“差し戻す” trong câu đầu gợi cảnh trả giấy tờ hoặc đơn từ về để chỉnh sửa. Còn “差し返す” trong câu sau được dùng trong ví dụ hư cấu, hình dung một chiến binh dùng thương phản công. Đổi chữ “戻” thành “返”, đồng thời đổi người ở cuối câu từ sếp sang chiến binh dùng thương, mình thấy như đã chuyển từ công sở ra chiến trường.
Cách đọc tiếng Nhật là “差し戻す（さしもどす, sashimodosu）”, trả lại để sửa, và “差し返す（さしかえす, sashikaesu）”, đưa trả hoặc đáp trả. Nếu đổi thành “刺し違える（さしちがえる, sashichigaeru）”, ta tiến gần cảnh hai bên cùng trúng đòn, người ra tay cũng chịu thương tích hoặc chết cùng đối phương. Từ cuối viết bằng “刺”, không phải “差”. Âm gần giống nhau vẫn cần kiểm tra cả nghĩa lẫn chữ viết.
Lancer ở ví dụ này chỉ là cách gọi gợi một người dùng thương, không nhằm giải thích tên chiêu hay thiết lập chính thức của tác phẩm cụ thể nào. Viết tiếp “kiếm sĩ chém trả mọi đòn đánh”, “người phân xử hỏi ngược lại từng câu”, “người canh giữ thời gian tua ngược mọi thứ”, ta sẽ thấy những chuyển động khác hiện ra từ động từ và vai trò của mỗi người.
Tuy vậy, đây là trò chơi với chữ và âm tiếng Nhật. Dịch nghĩa sang tiếng Việt không bảo đảm tái hiện được đặc điểm “chỉ khác một chữ”.
Thao tác nhỏ, kết quả lớn: Excel cũng mọc ra chuyện để kể
“Thao tác Excel thay đổi vận mệnh.”
Ở cách nói này, sự nhỏ bé của thao tác va vào tầm lớn của kết quả. Sửa ô. Lọc. Sắp xếp. Nhấn Enter. Lưu. Động tác rất nhỏ, nhưng tùy dữ liệu đang xử lý, nó có thể liên quan đến quyết định tuyển dụng, phân bộ phận, lương hoặc đặt hàng.
Vì thế, dù là câu nói phóng đại trong chuyện hư cấu, nó vẫn có chút đáng sợ của thực tế. Tuy nhiên, không phải một cú nhấp chuột luôn quyết định cuộc đời ai đó; kết quả thật còn phụ thuộc quy trình công việc và việc kiểm tra.
Ghép quy mô hành động với quy mô kết quả, ta có những khác biệt sau.
- Thao tác nhỏ, kết quả nhỏ: “Sửa ô xong, bảng được sửa đúng”
- Hành động lớn, kết quả lớn: “Trận chiến cứu thế giới”
- Hành động lớn, kết quả nhỏ: “Dốc toàn lực đặt phòng họp”
- Thao tác nhỏ, kết quả lớn: “Thao tác Excel thay đổi vận mệnh”
Đây là phép so sánh để nghĩ ra cảnh, không phải bảng xếp hạng hơn thua. Mở rộng cặp cuối, ta có thể đặt tên truyện kỳ quái công sở như “Phím Enter chốt tương lai”, “Ctrl+S phân nhánh dòng thời gian”, “VLOOKUP xoay chuyển cuộc đời”, “Phép sắp xếp làm lệch phân công”, “Dấu thập phân làm chao đảo tiền lương”, “Macro đánh thức đơn đặt hàng”.
“Bộ lọc làm biến mất lời mời nhận việc” là cách hư cấu phóng đại chuyện không còn thấy trên màn hình thành một vận mệnh bị xóa đi. Bộ lọc thông thường chỉ giới hạn những hàng được hiển thị, không xóa dữ liệu hay hủy lời mời nhận việc. “Ctrl+Z trả vận mệnh lại để sửa” cũng là ẩn dụ, không có nghĩa là có thể thu hồi thông báo đã gửi hay đảo ngược xử lý ở hệ thống bên ngoài.
Nếu một thao tác nhỏ trông như có thể hoàn tác lại gây ra chuyện không thể quay lại thì sao? Nghĩ nó thành câu chuyện, ta có thể đi về cả hài hước lẫn rợn người. Trong công việc thật, đây không phải ý tưởng để thử bằng cách bỏ qua kiểm tra hoặc ghi chép.
Nghiên cứu gợi hướng suy nghĩ, không phải công thức của những câu này
Các góc nhìn trên có phần giao với nghiên cứu tâm lý học. Tuy nhiên, những nghiên cứu ấy không đem các câu ví dụ trong bài ra so sánh và đo độ hài hước hay độ ngầu.
Bài năm 2004 của Reber, Schwarz và Winkielman tổng hợp mối liên hệ giữa cảm giác dễ xử lý thông tin với đánh giá thẩm mỹ. Nó giúp suy nghĩ về đầu mối để người đọc tiếp cận, nhưng không chứng minh một tỷ lệ hay cách viết kiểu “từ đơn giản pha chút lạ là tối ưu”.
Bài năm 2010 của Trope và Liberman bàn về mối liên hệ giữa khoảng cách tâm lý, chẳng hạn theo thời gian hoặc không gian, với cách nhìn trừu tượng hay cụ thể. Nhưng không thể xem liên tưởng trong bài này, “vận mệnh là từ xa, Excel là từ gần”, như một phép đo trực tiếp khoảng cách tâm lý.
Bài năm 2003 của Keltner và Haidt nhấn mạnh cảm nhận về sự lớn lao choáng ngợp và trải nghiệm không vừa với khung hiểu biết hiện có khi bàn về awe, cảm giác choáng ngợp và kính ngưỡng. Awe không nhất thiết phải có sợ hãi, cũng không đồng nhất với cảm giác ngầu. Nối nó với sở thích của mình khi hình dung những thực thể lớn lao là cách diễn giải ở đây.
Về hài hước, có cách tiếp cận chú ý đến sự lệch khỏi kỳ vọng. Nhưng không phải điều gì gây ngạc nhiên cũng khiến ta cười. Nghiên cứu năm 2016 của Warren và McGraw xem xét việc chỉ riêng sự bất tương hợp chưa đủ phân biệt điều hài hước với điều không hài hước.
Nghiên cứu năm 2010 của hai tác giả này tìm hiểu mối liên hệ giữa sự buồn cười với việc một tình huống trái chuẩn mực đạo đức đồng thời được nhìn nhận là ít gây hại. Nó gợi cách nghĩ về ai đón nhận tình huống ra sao, nhưng không trực tiếp nghiên cứu trải nghiệm đau buồn trong gia đình hay những trò đùa tiếng Nhật này. Một lý thuyết cũng chưa giải thích hết mọi kiểu hài hước.
“Thế giới mà từ ngữ thuộc về”, “nơi câu nói đáp xuống” và “độ dễ hiểu” là ba góc nhìn riêng của mình để xem lại ví dụ với các nghiên cứu ấy làm nền. Chúng không phải công thức đo lường mà cứ nhân với nhau là ra mức độ buồn cười.
Đổi một thứ, rồi hỏi câu đã đáp xuống đâu
Nếu muốn thử, hãy chọn một câu mình thích rồi chỉ đổi một yếu tố: động từ, đối tượng hoặc nhân vật.
- Từ thần thoại sang công việc: “Quản lý thế giới” → “Quản lý thế giới bằng Excel”
- Từ thực thể lớn lao về sinh hoạt: “Ma Vương hủy diệt thế giới” → “Ma Vương đóng phí hội cư dân”
- Từ công việc sang thần thoại: “Phê duyệt giấy tờ” → “Phê duyệt sự diệt vong”
- Từ nơi quen thuộc sang chuyện kỳ lạ: “Nhìn đồng hồ phòng họp” → “Chỉ đồng hồ phòng họp vẫn chỉ vào hôm qua”
“Biến cái chết thành PDF”, “đưa một thời đại ra họp bàn” và “tạm mang vận mệnh về xem xét thêm” cũng là trò thay đổi xem thứ gì được đưa vào thủ tục nào. Nếu chỉ làm tăng số từ khó hiểu, hãy lùi lại một chút. Nếu gợi ra người thật và gây đau lòng, hãy đổi sang đối tượng khác. Chọn điểm rơi còn tùy mình muốn một câu đùa hay chút rợn người lặng lẽ.
Thay vì xếp từ theo thứ tự mạnh yếu, hãy hỏi: “Mở đầu này khiến mình chờ đợi điều gì, cuối cùng mình thấy gì?” Có những câu đúng như dự đoán vẫn rất đã, còn tạo bất ngờ không bảo đảm thành công. Dù vậy, so từng cách nói mình thích sẽ giúp thấy rõ hơn chỗ nào khiến mình thấy thú vị.
Chỉ “đóng phí hội cư dân” thì là một cảnh sinh hoạt bình thường. Đặt Ma Vương vào đó, tự nhiên mình muốn đọc tiếp.
Ma Vương: “Ta sẽ hủy diệt thế giới.”
Chủ tịch hội cư dân: “Vậy trước đó, xin phần của năm nay đã.”
Hội phí trước đã. Trong thứ tự ấy có cuộc sống của Ma Vương mà chỉ những lời hùng tráng thôi chưa từng cho ta thấy.
- Reber, Schwarz và Winkielman (2004): Tổng hợp lý thuyết về độ dễ xử lý thông tin và đánh giá thẩm mỹ. Bài nghiên cứu
- Trope và Liberman (2010): Tổng hợp mối liên hệ giữa khoảng cách tâm lý với cách nhìn trừu tượng hoặc cụ thể. Bài nghiên cứu
- Keltner và Haidt (2003): Bàn về awe qua cảm nhận về sự lớn lao và khung hiểu biết hiện có. Bài nghiên cứu
- McGraw và Warren (2010), “Benign Violations: Making Immoral Behavior Funny”: Nghiên cứu cách tiếp nhận tình huống trái chuẩn mực đạo đức và sự buồn cười. Bài nghiên cứu
- Warren và McGraw (2016), “Differentiating What Is Humorous From What Is Not”: So sánh mối liên hệ của sự bất tương hợp và cảm nhận ít gây hại với hài hước. Bài nghiên cứu
- CAPCOM: Thông tin nhiệm vụ sự kiện Monster Hunter: World – Iceborne để đối chiếu tên tiếng Nhật của quái vật. Thông tin chính thức
- Famitsu, “ファミ通式モンハン漢字検定【正解・解説】”: Bài giải đáp trắc nghiệm kanji Monster Hunter, nêu rõ đã kiểm tra cách đọc và các thông tin liên quan với CAPCOM. Giải thích cách đọc
